"Onze dokters" kijken verder dan de spreekkamer

De bezem moet door de gezondheidszorg, vond de SP vijfentwintig jaar geleden al. Bij woorden alleen bleef het echter niet. De piepjonge partij riep twee huisartsenpraktijken in het leven. Met dokters die verder kijken dan de spreekkamerdeur, actief aan preventie doen en waar nodig op de barricaden klimmen. Bovendien bestaat er bij hen geen band tussen het aantal patiënten en de maandopbrengst. SP-arts Hans van Riel: "Als er iemand binnenkomt denk ik nooit: hé, daar komt weer dertig gulden voor consult."

Tekst Christine de Vos Foto Daniëlla du Clou

De wachtkamer is nog nooit zo vol geweest. Uit het hele land hebben mensen zich verzameld. Ons Medisch Centrum (OMC) Zoetermeer houdt open huis. "Ik wist wel dat we twee medische centra hadden," vertelt een SP-lid uit Groningen, "maar waarin die nu precies verschillen van een gewone huisartsenpraktijk wist ik niet." Op de tafel staan thermoskannen koffie en thee. Geflankeerd door een grote schaal met appelflappen. "Wil er nog iemand weten hoe lang je moet fietsen om die flappen er weer af te krijgen?" vraagt OMC-arts Lucie Pufkus met de caloriewijzer in de hand. Nee, niet echt.

Wie de "rode dokters" bezoekt, kan er zeker van zijn niet binnen vijf minuten met een recept in de hand weer buiten te staan. "We nemen op zijn minst een kwartier," zegt Hans van Riel, huisarts van OMC Zoetermeer. "Wij proberen verder te kijken dan de lichamelijke klachten waarmee mensen op het spreekuur komen. Zo komt al jaren een Hindoestaanse mevrouw bij mij over de vloer. Ze heeft een dwarslaesie én suikerziekte én astma. Een reguliere huisarts onderzoekt zo’n vrouw op doorligplekken, kijkt haar longen na en zegt dat alles naar verwachting verloopt. Ik weet dat mevrouw op een sociale werkplaats werkt, ik weet welk moertje aan welk boutje gaat, welke delen ze aan elkaar soldeert en vooral dat ze dat werk wil blijven doen. De bedrijfsarts verklaart haar voor gek en snapt niet dat mevrouw niet gewoon in de WAO zit. Helemaal, omdat de sociale werkplaatsen steeds sneller en winstgerichter gaan werken. Daar waar dat juist niet zou moeten, neemt de werkdruk toe en daar dreigt mevrouw het slachtoffer van te worden. Want eigenlijk kan ze het werk niet aan. Kijk je puur naar haar medische toestand, dan is mevrouw rijp voor de WAO. Maar ik weet dat haar wereldje zich dan verkleint tot de huiskamer en de video en dat ze daar doodongelukkig van wordt."

"Een gevaar met het schrijven van briefjes is dat je maatschappelijke problemen medicaliseert"

Zorg houdt niet op bij de spreekkamerdeur. Dit wordt geïllustreerd door het voorbeeld van een andere patiënte. Van Riel: "Een Iraanse vluchtelinge, die hier in de asielprocedure zat en de meest vreselijke verhalen over haar vaderland vertelde. Toen haar zwager in haar huis door de politie werd doodgeschoten, vluchtte ze naar Nederland. De Immigratiedienst was niet erg onder de indruk van de geschiedenis. Nadat ik het had gehoord, dacht ik: Het kan me niet schelen of ik met open luiken in een partij kletskoek tuin, ik ga zorgen dat ze hier kan blijven. Ik heb toen, geheel naar waarheid, een brief geschreven dat ze voor een bepaalde aandoening onder controle moest blijven."

"Eigenlijk mogen huisartsen geen briefjes schrijven," onderbreekt Van Riel’s collega Paul Jonas. "Dat is een open sollicitatie aan de tuchtcommissie. Ten eerste schend je het beroepsgeheim, ten tweede is het oneigenlijk gebruik van je autoriteit. Een arts wordt niet geacht als advocaat van zijn patiënt op te treden. Strikt bekeken mag een briefje voor een scholier die zijn proefwerk niet kan maken ook niet."

"Daar ben ik het niet mee eens," zegt Jolanda Gooiker, onderwijzeres en deelneemster aan de open dag. "Ik heb een jongetje in de klas dat nooit mee wil gymmen. Elke week zegt hij weer dat hij pijn aan zijn voet heeft. Ik wil per se een briefje van zijn huisarts. Niet omdat ik denk dat hij de boel zit te flessen, maar juist omdat ik wil dat er een dokter naar hem kijkt!"

"Probeer eens naar andere oorzaken te zoeken," raadt Lucie Pufkus, de derde OMC-arts aan. "Heeft hij in het speelkwartier ook last of rent hij dan wel rond? Misschien wordt hij thuis mishandeld en wil hij niet dat iemand de blauwe plekken op zijn benen ziet. Het is maar een wilde gok, maar er kunnen zoveel redenen zijn waarom een kind niet wil gymmen. Een gevaar met de briefjes is dat je maatschappelijke problemen medicaliseert."

De Stichting Ons Medisch Centrum vertelt niet alleen hoe het anders kan, maar laat het ook zien

Gezondheidszorg in Nederland moet anders worden georganiseerd, vindt de SP al jaren. Ten eerste moet het een taak van de overheid zijn. Het is ontoelaatbaar dat de zorg doelwit is van verrijking en winstbejag. De handelingen die artsen uitvoeren moeten losgekoppeld zijn van hun inkomsten.

Om niet alleen te vertellen hoe het anders kan, maar het ook te laten zien, werd in 1975 de Stichting Ons Medisch Centrum opgericht. Eerst in Oss, later ook in Zoetermeer. De huisartsen van de beide OMC’s zijn in loondienst. "Gelukkig wel," lacht Jonas. "Ik moet er niet aan denken om naast mijn gewone werk ook nog eens een karrenvracht administratie te moeten bijhouden." Verder kijken dan de spreekkamerdeur, meer nadruk op preventie en waar nodig actievoeren, werd het credo van de "rode dokters".

Onder het motto "voorkomen is beter" gingen de OMC-artsen vijfentwintig jaar geleden als eersten actief aan de gang met preventie. Huis-aan-huis werden urinestickjes verspreid waarmee mensen zelf hun suikergehalte konden meten. "Nu is preventie aardig ingeburgerd in de geneeskunst," vertelt Pufkus. "Maar in die tijd waren we heel vernieuwend bezig. De andere huisartsen konden ons ook absoluut niet pruimen."

Actievoeren is niet des dokters, maar als het moet zijn de artsen van de OMC’s er als de kippen bij

Ook de jaarlijkse gezondheidstest werd door de andere artsen in Zoetermeer aanvankelijk met gehoon ontvangen. Onderdeel van die test is een zes pagina’s lange enquête, waarin patiënten vragen krijgen voorgelegd over hun eetgewoonten, stoelgang, gehoor- en gezichtsvermogen. Maar ook over werk- en woonsituaties. Heeft u op uw werk te maken met lawaai, chemische stoffen, stress of prikkelende dampen? luidt een van de vragen. "Je moet niet alleen kijken naar de medische aspecten van iemands gezondheid. Ook hoe een persoon woont of hoe hij of zij belast wordt op het werk speelt mee," zegt Jonas. "Je kan iemand wel naar de fysiotherapeut verwijzen om zijn overbelaste rug te laten behandelen, maar beter is het de oorzaak op de werkvloer weg te nemen."

Wel eens een arts op de barricaden gezien? Actievoeren is niet des dokters, erkennen Van Riel, Pufkus en Jonas. Maar wel des SP’s. Toen in 1997 de eigen bijdragen voor ziekenfondsverzekerden werd ingevoerd, waren de artsen van de OMC’s er als de kippen bij. Ziekenfondspatiënten moesten twintig procent van de ziektekosten zelf opbrengen en zeven gulden liggeld per dag betalen wanneer zij in een ziekenhuisbed moesten blijven. De "rode dokters" startten een weigeringsactie onder de ziekenfondspatiënten. Na een schriftelijke oproep besloten ruim 650 patiënten in beide steden (Zoetermeer en Oss) de eigen bijdragen niet te betalen. De eerste vierhonderd weigeringskaarten werden in een gipsen been aangeboden aan de Haagse zorgverzekeraar Azivo. Als teken dat men de poot stijf zou houden. Anderhalf jaar lang wisten de artsen zeshonderd weigeraars op de been te houden. Door toenemende druk van belangengroepen en ziekenfondsen, die de eigen bijdragen ook niet zagen zitten – en omdat de hele administratie van het systeem meer ging kosten dan de opbrengst – is de regeling in juli 1998 teruggedraaid.

Goede initiatieven moeten voortgang vinden. Daarom werven de artsen van OMC actief op medische faculteiten, geven ze lezingen bij studentenverenigingen en begeleiden ze stagiairs. "Eigenlijk zouden we studenten medicijnen vanaf hun eerste jaar moeten benaderen en hen tot het afstuderen moeten blijven informeren over het werk hier," zegt Paul Jonas. "Want waar kan je meer voor je patiënten betekenen dan in een praktijk waar je het medische met het maatschappelijke kan combineren?"

Inhoud

• Nieuws: Het Binnenhof / Aktie / Bulletin Board
• Column Jan Marijnissen: Pleisters op monden
• SP-voorman Jan Marijnissen voorziet een belangrijke rol voor zijn partij in de nieuwe eeuw. Maar, zegt hij: "Geen topsport zonder breedtesport." Hij juicht de komst en de inbreng van duizenden nieuwe leden toe.
• De huisartsen van Ons Medisch Centrum kijken verder dan de spreekkamer, doen actief aan preventie en klimmen zo nodig op de barricaden. Een levendige ontmoeting met de rode dokters van de SP.
• Karel Glastra van Loon viel in de prijzen met zijn roman De Passievrucht, maar naast het schrijven ligt zijn ware passie bij levende mensen en levende natuur. Aan de Tribune legt hij uit waarom hij daarbij kiest voor de SP en waarom de bedreigingen van de biotechnologie hem zo aan het hart gaan.
• De wetenschappers twijfelen, de politiek aarzelt. Zijn gasboringen onder de Waddenzee mogelijk zonder schade aan te richten? Natuuriefhebbers weten wat er moet gebeuren: "Dit is mooi, dus afblijven!" De Tribune ging mee uit "vogelen".
• Theo de Buurtconciërge; strip van Wim Stevenhagen