Stop de Uitverkoop van de beschaving roept de SP in een landelijke campagne die in oktober van start ging. Grote woorden, waarmee meteen de vraag wordt oproepen of de samenleving er écht zo slecht voorstaat. Oordeelt u zelf! Aan de hand van een serie artikelen peilen we het waarheidsgehalte van die slogan op de verschillende beleidsterreinen van onze vijf Kamerleden. Deze keer volkshuisvesting en ruimtelijke ordening, het werkterrein van Remi Poppe.

Ruimte in de aanbieding, hypotheekrenteaftrek onaantastbaar, huursector in de verdomhoek

De volkshuisvesting stort in

Onder de naam Volkshuisvesting in cijfers kreeg de Kamer tot voor kort elk jaar een overzicht van de regering. In 2000 had het boekje ineens een nieuwe naam: Cijfers over wonen. Waarop SP-Kamerlid Remi Poppe aan staatssecretaris Remkes vroeg: ‘Volgend jaar heet het zeker Vastgoedinformatie?’

Het woord Volkshuisvesting is volledig taboe bij Paars. Remkes wil het zelfs uit de naam van zijn ministerie schrappen. Volkshuisvesting suggereert immers, dat de overheid een taak heeft om mensen aan een fatsoenlijk en betaalbaar huis te helpen. En daar wil onze regering helemaal níets meer van weten. In huisvestingsland is het in alle opzichte de markt die de dienst uitmaakt. De huursubsidie blijft nodig, dat erkent ook Remkes, maar verder moeten de ‘woonconsumenten’ het zelf maar uitvechten. Dus zijn de subsidies op sociale woningbouw afgeschaft en wordt nieuwbouw vrijwel alleen nog gerealiseerd in de commerciële sector. De woningbouwverenigingen zijn met die ontwikkeling meegegaan: ze gingen over in stichtingen die driftig fuseren tot reusachtige marktgerichte – en voor hun huurders onbenaderbare – organisaties. (Inmiddels is ook de aanduiding woningcorporatie uit de gratie. De voormalige ‘sociale’ verhuurders noemen zich tegenwoordig het liefst woonmaatschappijen. Dat klink nog weer wat commerciëler). De volkshuisvesting anno 2001 heeft uiteenlopende gezichten. Enerzijds zijn er projecten als Madestein: een kassengebied vlak achter de duinen waar de gemeente Den Haag ondanks de enorme schaarste aan ruimte 770 woningen wil bouwen op maar liefst 100 hectaren grond. De kavelgrootte komt rond de 1000 m2 te liggen, en de prijs per huis rond de twee miljoen gulden. (Jaarlijkse subsidie via de hypotheekrenteaftrek: al gauw 50.000 gulden per woning!) Aan de andere kant zijn er bijvoorbeeld de huurverhogingen die veel mensen in de problemen brengen: de ouderen die in hun eigen wijk of dorp geen passende woning kunnen vinden en de mensen die moeten wijken voor de wijkvernieuwing. Dat wil zeggen, voor de massale sloop van betaalbare huurwoningen op de mooiere plekjes in de steden, om ruimte te maken voor dure koopwoningen.

De komende jaren zullen hierin weinig verandering brengen, blijkt uit de nota Mensen, wensen, wonen, waarin het kabinet de lijnen uitzet tot 2010. Centraal in het verhaal staan de begrippen keuzevrijheid en keuzeruimte. Geneugten, die natuurlijk wel zijn voorbehouden aan de koopkrachtige consument. Want wie aangewezen blijft op een huurwoning via een woningcorporatie, zal zijn keuzemogelijkheden alleen maar zien krimpen. De corporaties moeten van staatssecretaris Remkes tot 2010 zo’n 530.000 huizen verkopen, een vijfde van hun totale woningbestand. En daarnaast moeten er ook nog zo’n 290.000 betaalbare huurwoningen gesloopt worden. De gevolgen tekenen zich nu al af: ondanks dat er de afgelopen jaren op veel kleinere schaal gesloopt en verkocht is, zijn de wachttijden van woningzoekenden in veel plaatsen al schrikbarend gestegen.

De schaarse ruimte in Nederland vraagt om een sterke regie van de overheid: om te voorkomen dat de dikste portemonnee de ontwikkelingen bepaalt. Helaas, die sterke regie is er niet, en zit er ook niet aan te komen. In zijn onlangs uitgebrachte Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening heeft minister Pronk het niet meer over het ‘sturen’ van ontwikkelingen, maar over ‘stimuleren’. En dus komt hij níet met voorstellen om de zeggenschap van de gemeenschap over de grond uit te breiden. Die zijn wel hard nodig. Vanaf halverwege de jaren tachtig hebben beleggers en projectontwikkelaars een groot deel van de regie overgenomen die voorheen in handen was van gemeenten en woningbouwcorporaties: in 1975 werd driekwart van de woningen gebouwd door corporaties; in 2000 nog slechts één kwart. Op de grondmarkt zijn sterke commerciële partijen actief, in de bouw heeft een concentratie plaatsgevonden, en grote bouwers hebben veel grond verworven. Deze verschuiving in de machtsverhoudingen eist een snelle aanpassing van de Wet Voorkeursrecht Gemeenten en de Onteigeningswet. Zolang immers de vrijheid van de grondbezitters niet wordt ingeperkt ten gunste van de publieke zaak, zullen de gemeenten steeds nadrukkelijker de onderliggende partij zijn. Dan komt er nooit een eind aan de huidige planologische praktijk van ‘beleid volgt geld’.

Huisjesmelker, toen en nu

Toen mijn moeder net was geboren, kwam in 1901 de eerste Woningwet tot stand. De arbeiders woonden in vochtige krotten waar de ‘vliegende tering’ (TBC) om zich heen greep. De oprechte en bevlogen sociaal-democratische Amsterdamse wethouder Wibaut zei een paar jaar later over de volkshuisvesting: ‘De overheid zal zijn maatschappelijke verantwoordelijkheid moeten nemen, dat is een kwestie van beschaving.’ Toen ik in 1994 in de Tweede Kamer kwam, was net een wet ingediend die neerkwam op het omgekeerde. De overheid onttrok zich aan zijn verantwoordelijkheid. Sindsdien sjouw ik stad en land af naar protestbijeenkomsten van woedende huurders tegen de hoge huren of sloopplannen voor hun woningen. Hele wijken gaan tegen de grond om ruimte te maken voor dure koopwoningen. Vanwege de ‘wooncarrière’ en ’toekomstwaarde van het woningbestand’. De ‘sociale’ verhuurders zijn, gedwongen door de tucht van de markt en het ontbreken van overheidssteun, vaak even meedogenloos als de huisjesmelkers waar mijn moeder mee te maken had.

Remi Poppe

De uitgaven van het Rijk voor de volkshuisvesting

1985

14,4 miljard

1990

12,3 miljard

1996

5,5 miljard

2001

5,1 miljard

Ter vergelijking: in 1998 kostte de hypotheekrenteaftrek de schatkist 10,9 miljard. Dat is dus het dubbele van het totale bedrag (inclusief huursubsidie) dat toen naar de volkshuisvesting ging.

Beschaving?

Op basis van de jaarverslagen over 1999 van de grootste woningcorporaties schat de Woonbond het aantal huisuitzettingen tussen de 8400 en 10.000 per jaar. Volgens cijfers van de gemeente telt Amsterdam naar schatting 5000 dak- en thuislozen, waarvan er dagelijks 400 tot 500 buiten slapen. Rotterdam komt op ongeveer 3000 dak- en thuislozen. Tilburg en Groningen hebben er rond de 400. Volgens het rapport ‘Aftrekpost eigen woning’ van de Leidse belastingdeskundige dr. Coen Caminada incasseren de rijkste 7 procent van de Nederlanders bijna de helft (45 procent) van al het belastingvoordeel door hypotheekrenteaftrek. In de periode 1985-1997 steeg de huur met 70 procent, het modaal loon met 53 procent en het minimumloon met 38 procent. In 1998 hebben corporaties een gezamenlijke winst behaald van 1327 miljoen gulden. Dit bedrag is het resultaat van planmatige uitgaven voor onderhoud, beheer, nieuwbouw en stadsvernieuwing. Het kwam ook tot stand ondanks aanzienlijke reorganisatiekosten, bouwkosten voor nieuwe kantoren en salarisstijgingen bij het management. Als de huurverhoging 1 procent lager was uitvallen, zou de winst altijd nog uitgekomen zijn op 1124 miljoen. ‘Als we niets doen, dreigt een nieuwe woningnood voor de meest kwetsbaren in deze stad.’ Directeur Kasten van de Interkerkelijke Kommissie Woonruimtebemiddeling uit Den Haag, 27 december 2000 ‘Als de verkoopplannen van Remkes doorgaan, is dat een ramp voor de huursector en slecht voor de koopsector.’ Hoogleraar Hooimeijer van de Universiteit van Utrecht, oktober 2000 ‘Remkes maakt de corporaties rijp voor de slachtbank.’ ‘Volkshuisvestings’-hoogleraar Priemus, mei 2000 ‘Soms is de drijfveer voor fusie slechts, om het in jongetjestaal te zeggen: wie heeft de langste.’ Staatssecretaris Remkes van Volkshuisvesting over de fusiegolf onder de woningcorporaties, januari 2001

Inhoud

• Nieuws: Het Binnenhof / Aktie / Bulletin Board
• column Jan Marijnissen: Máxima en ons eigen verleden
• Serie “Stop uitverkoop beschaving”: De volkshuisvesting stort in
• Brabant is massaal in verzet gekomen tegen de privatisering van het streekbusvervoer BBA. De verkoop aan de Franse multinational CGEA is passagiers en chauffeurs geheel in het verkeerde keelgat geschoten. Hun motto: ‘Brabant aan de Seine? Non Merci!’
• Veertien dagen lang hielden SP’ers en buurtbewoners leegstaande woningen bezet in de Leidse Diamantbuurt. Met succes: de sloop is van de baan!
• Langs de hele route van Hengelo en Delfzijl tot de Botlek zijn omwonenden in verweer gekomen tegen de nachtelijke chloortransporten van Akzo. Een ongeluk met het uiterst gevaarlijke gas kan leiden tot duizenden doden en tienduizenden gewonden. Daarom: Rood sein voor de chloortrein!
• Al jaren ligt het eilandje Vieques, bij Puerto Rico, onder vuur. De bommen en granaten van grootschalige marineoefeningen verzieken het leven van de bijna tienduizend bewoners. Ook de Nederlandse marine draagt haar steentje bij…
• De eerste twee plannen van Annelies Verstand, D66-staatssecretaris Emancipatiezaken, werden meteen genadeloos afgeschoten. Sindsdien lijkt haar hoogste doel: muisstil de rit van Paars II uitzitten. En misschien is dat ook maar het beste…