‘Turkse moeders zitten heus niet te slapen, hoor!’

Hoe drie vrouwen gemengd onderwijs voor hun kinderen eisten – en kregen

Tekst Christine de Vos Foto Peter Blok/HH

De Turkse moeders uit Deventer hebben gewonnen. Na een jaar van brieven schrijven, praten en actievoeren kregen drie strijdbare vrouwen het voor elkaar, dat hun kinderen voortaan met Nederlandse leeftijdsgenootjes naar een gemengde school kunnen.

Er is niks kameleontisch aan de katholieke basisschool de Kameleon in Deventer. De meerkleurigheid is er ver te zoeken. Op het schoolplein speelt een groepje donkerharige kleuters tikkertje-met-de-bal. ‘Mohammed, Mohammed,’ roepen ze, al dansend om het jongetje dat ‘hem is’. Hij gooit en raakt. Iets te hard. Met de handjes tegen haar buik gedrukt strooit een klein meisje en stortvloed aan Turkse verwensingen over Mohammed uit. Dit is de Deventer Rivierenwijk. De helft van de bewoners is allochtoon. Op één na zijn alle 47 leerlingen van de Kameleon Turks. In de hele wijk is geen gemengde school te vinden. De voertaal op straat en op de schoolpleinen van de buurt is Turks.

‘Dit kan zo niet langer,’ vonden Kifayet Akdag, Saliha Demirci en Hanimnaz Aktas al maanden geleden. ‘Onze kinderen spreken alleen maar Turks op school en hebben een enorme taalachterstand opgelopen,’ zegt Kifayet Akdag. ‘Mijn dochter kan nog geen behoorlijk zinnetje maken. Ik kwam pas in de tweede klas op school, maar sprak op haar leeftijd toch beter Nederlands dan zij nu. Maar ik zat dan ook op een gemengde school.’

‘Als kind moest ik tolken voor mijn ouders,’ vult Hanimnaz Aktas aan. ‘Nu moet ik vertalen voor mijn kind. Onze kinderen moeten op een gemengde school les krijgen. Anders leren ze de taal nooit voldoende en krijgen ze pas in de brugklas dezelfde cultuurshock als toen ik vanuit een Turks dorp ineens in Nederland neergepoot werd.’

‘De school zelf heeft de taalachterstand laten ontstaan en ineens gebruikten ze het als smoes om onze kinderen te weren’

Toen de drie Turkse moeders vlak voor de zomervakantie hun kinderen uit protest een dag van school hielden, haalde dat alle kranten. Maar de actie kwam niet uit de lucht vallen. Al sinds ze een jaar geleden lid werden van de ouderraad, stelt het trio de ‘verzwarting’ van hun school aan de orde. Keer op keer kaartten ze de situatie aan in de ouderraad, bij het schoolbestuur, de directie en de gemeente. ‘Zonder enig effect,’ zegt Saliha Demirci. ‘We hebben gesprekken gehad, brieven geschreven, maar niks!’

Een andere school wilden de ouders van de Kameleon voor hun kroost. Het liefst zagen ze dat alle kinderen van de Kameleon werden overgeplaatst naar de nagenoeg ‘witte’ dependance van de school, in de wijk Colmschate, een kilometer of vijf verderop. ‘Het heeft toch geen zin om een puur zwarte school open te houden? Wat kunnen de kinderen anders dan Turks met elkaar praten op het schoolplein?’ zegt Akdag. ‘In Colmschate kunnen ze integreren.’

De dependance stond echter niet te springen om 47 Turkse leerlingen. ‘We kunnen ze niet allemaal aannemen. Bovendien hebben de kinderen een taalachterstand die wij met ons team niet aankunnen,’ luidde de motivatie. ‘En hoe komen ze aan die achterstand?’ briest Saliha. ‘Die heeft de school zelf laten ontstaan en nu gebruiken ze het als smoes om onze kinderen te weren.’

Saliha bezocht vijf basisscholen, maar niet één wilde haar kinderen ‘adopteren’. Openbare scholen mogen leerlingen niet weigeren. Maar katholieke en christelijke scholen mogen zelf uitmaken wie zij toelaten. Dat is onderdeel van de vrijheid van onderwijs die zij in de eerste helft van de vorige eeuw bevochten en die verankerd is in de Grondwet. De Turkse moeders hebben echter een sterke voorkeur voor een katholieke school. ‘Een katholieke school zal vanuit het geloof meer begrip kunnen opbrengen voor het islamitische kind,’ meent Aktas. ‘Bovendien heerst er discipline en staat het onderwijs als heel goed bekend.’

D66-Kamerlid Ursi Lambrechts stelde onlangs voor om ook het bijzonder onderwijs het recht te ontnemen kinderen te weigeren. ‘Scholen die door de overheid bekostigd worden, moeten voor honderd procent voldoen aan hun maatschappelijke taak leerlingen op te vangen,’ zei ze onlangs in de Volkskrant. ‘Te veel scholen houden nu hun deuren dicht. Als niet zij maar de ouders kunnen kiezen waar hun kinderen naartoe gaan, zal de spreiding veel beter op gang komen.’

‘We moeten integreren, maar we krijgen de kans gewoon niet!’ zegt Kifayet Akdag. ‘Toen we in deze wijk kwamen wonen, waren er nog veel meer Nederlanders. Langzaamaan zijn ze weggetrokken en bleven alleen de Turken achter.’

‘Wij willen ook wel verhuizen, maar de huizen in bijvoorbeeld Colmschate zijn gewoon te duur. Je krijgt er niet eens meer huursubsidie voor. Wel gaan mijn kinderen in die wijk op gym, om toch maar met Nederlandse leeftijdsgenootjes in aanraking te komen,’ vertelt Aktas. ‘Ik vind dat ze beter Nederlands dan Turks zouden moeten kunnen spreken.’

‘Als mijn kinderen de intelligentie hebben voor het gymnasium, dan moeten ze dat kunnen halen’

‘Dit veegt de vloer aan met het eeuwige argument van de tegenstanders van spreiding, dat Turken zo graag bij elkaar blijven wonen,’ zegt SP-Kamerlid Agnes Kant. ‘Dat – tegen deze stroom in – allochtonen nu zelf in verzet zijn gekomen tegen de segregatie is moedig en misschien wel de enige mogelijkheid om het taboe te doorbreken. Hun actie kan een belangrijk keerpunt zijn in de discussie over spreidingsbeleid. Van ‘aantasting van vrijheid’ en ‘discriminatie’ kun je moeilijk nog spreken als de groep wiens vrijheid je zou aantasten en die je zou discrimineren, zélf om spreiding vraagt.’

Akdag, Aktas en Demirci proberen zoveel mogelijk zelf te doen aan de taalontwikkeling van hun kinderen en van henzelf. ‘We kijken Sesamstraat, Klokhuis en het Jeugdjournaal,’ zegt Aktas. ‘Ikzelf naar Nova en 2Vandaag. Toch merk ik dat mijn Nederlands achteruitgaat. Er wonen bijna alleen maar Turken in de wijk, ik praat zelden met Nederlanders. Ik spreek de taal redelijk, maar mijn kinderen moeten het beter kunnen. Ik wil niet dat ze om de taal blijven steken in het vmbo. Als ze de intelligentie hebben voor het gymnasium, dan moeten ze dat kunnen halen.’

Als compensatie voor de jarenlange laisser faire, laisser passer houding van de Kameleon lijkt het de moeders niet meer dan logisch dat de school het vervoer van de kinderen naar de nevenvestiging betaalt. ‘Ja, ik kan wel fietsen,’ zegt Saliha Demirci, ‘maar een heleboel andere moeders niet. Voor veel van hen is de bus iedere dag ook te duur. We zien het gewoon als schadevergoeding. De school en de gemeente hebben deze situatie jarenlang laten voortbestaan.’

Alle scholen in Deventer beloven hun deuren te openen voor de kinderen van de Kameleon

Een onwillig schoolbestuur, een dito wethouder die niet verder wil gaan dan het ‘verbeteren’ en het ‘intensiveren van het taal-onderwijs’ op de Kameleon tegenover drie vastberaden vrouwen die – in de rug gesteund door alle ouders uit de buurt – voet bij stuk houden. Zo was de stand van zaken toen de zomervakantie afliep. Ook op de eerste schooldag, bleven alle bankjes leeg. Op een zaterdagmiddag verzamelde de SP afdeling Deventer handtekeningen voor spreiding van allochtone en Nederlandse kinderen op scholen. ‘Er bestaat in Deventer een enorm draagvlak voor spreiding. Niet alleen van onderwijs, maar ook wat het wonen betreft,’ zegt burgerlid van de SP-gemeenteraadsfractie Jos Mensink. ‘Ook wanneer dat betekent dat er meer allochtone kinderen bij hen op school komen, blijven mensen ervoor.’

De gemeente en de kersverse directeur van de Kameleon zochten bemiddeling in de persoon van Zeki Arslan, onderwijsspecialist van Forum, instituut voor multiculturele ontwikkeling. Binnen een paar weken lag de overeenkomst er. Alle scholen in Deventer, inclusief de katholieke en protestants-christelijke, beloven hun deuren te openen voor de kinderen van de Kameleon. De kinderen zullen op hun nieuwe school worden getest en daar waar nodig krijgen ze extra begeleiding om hun achterstand in te lopen. Dit komt op kosten van de gemeente. Maar daar laat Arslan het niet bij. Deventer moet een grondig plan van aanpak opstellen voor de bestrijding van de etnische segregatie in het onderwijs. ‘Schoolbesturen in heel Deventer zouden samen met de gemeente moeten komen tot een actief spreidingsbeleid,’ meent Arslan. ‘In Amersfoort werkt men er momenteel aan om een dergelijke samenwerking tussen school en lokale overheid van de grond te krijgen en ik hoop dat Deventer tot een zelfde aanpak zal komen.’

Secretaris van het bestuur van de Kameleon, L. Tutupoly, ziet de deuren van de vestiging aan de Maasstraat met spijt in het hart dichtgaan. ‘We hebben altijd bewust gekozen voor een zo goed mogelijk onderwijsaanbod voor onze leerlingen. In plaats van ze te verschepen naar elders in de stad. Integratie bewerkstelligen is ook niet onze taak, maar die van de gemeente. Wij geven alleen maar onderwijs.’ Desondanks groeit het besef dat er iets moet gebeuren aan de mono-etnische scholen in de stad. ‘Daar gaan we ons nu met de gemeente en met de ander onderwijsinstellingen op beraden.’

Tutupoly verwacht zo’n vijf tot zes Turkse leerlingen op de dependance in Colmschate. De kosten voor vervoer moeten de ouders echter zelf opbrengen. ‘Dit betekent dat veel ouders nog steeds veroordeeld zijn tot andere zwarte scholen in de wijk,‘ zegt Mensink, die desondanks verheugd is over het snelle resultaat dat de drie moeders hebben geboekt. ‘Ik ben echt trots op ze. Wat betreft die reiskosten, daar gaan we ons in de gemeenteraad hard voor maken. Voor gehandicapte kinderen die meer dan twee kilometer van de school wonen worden de kosten wel vergoed. Zo’n constructie zou er ook voor allochtone kinderen in zwarte wijken moeten bestaan.’

‘Dergelijke acties verdienen alle steun, maar krijgen die tot nu toe helaas amper’

Ook Agnes Kant is trots op de ‘Deventer moeders’. ‘Dergelijke acties verdienen alle steun, maar krijgen die tot nu toe helaas amper. Alleen al het feit dat – nadat er jarenlang vooral over en niet met allochtonen is gesproken – er nu groepen allochtonen opstaan die zich volop in de maatschappelijke discussie en strijd werpen, is positief en van groot belang. Bovendien vind ik dat ze groot gelijk hebben. Concentratie van allochtonen in wijken en op scholen belemmert de integratie, terwijl het algemeen maatschappelijk – en voor hun toekomst en die van hun kinderen – van groot belang is om te integreren in de Nederlandse samenleving. Een belangrijke voorwaarde is dan wel dat je in contact komt met autochtonen, dus ook op straat en op het schoolplein.’

‘We hebben Nederland even laten zien dat we er zijn,’ zegt Hanimnaz Aktas tevreden. ‘Ze denken dat die Turkse moeders maar wat zitten te slapen, nou dat is niet zo. We weten donders goed wat er te koop is. Goed beschouwd is het belachelijk dat we hebben moeten vechten voor iets waar onze kinderen volgens de wet gewoon recht op hebben.’

‘Deventer’ breidt zich uit Niet alleen in Deventer zijn allochtone ouders opgestaan om gemengd onderwijs voor hun kinderen te eisen. Ook in Utrecht hebben Turkse en Marokkaanse oudercomités, bewonerscommissies, winkeliersverenigingen, moskeeën en protestantse en rooms-katholieke kerken de handen ineengeslagen. Zij hebben zich verenigd in de Stichting Houd Kanaleneiland Leefbaar en een brandbrief naar de gemeente Utrecht gestuurd waarin ze pleiten voor een spreidingsbeleid op het gebied van huisvesting. In Kanaleneiland is 73 procent van de bevolking allochtoon; op de scholen is dit percentage nog hoger.

Inhoud

• Nieuws: Het Binnenhof / Aktie / Bulletin Board
• De maat is vol! Met de afbraak van sociale voorzieningen, gezondheidszorg en onderwijs, met de privatisering van gemeenschapsvoorzieningen en de uitverkoop van nutstaken, verdwijnt ook de solidariteit en de gelijkwaardigheid van mensen. Wat resteert is een jungle. De SP pikt die ontwikkeling niet – en lanceert een grote campagne.
• Sjaak van der Velden studeerde geschiedenis, werd timmerman, pakte de studiedraad weer op en promoveerde onlangs op een proefschrift over alle stakingen in Nederland sinds 1810. Hij komt tot verrassende conclusies.
• Ongewild werd acteur Gijs Scholten van Aschat actieleider van de boze theatergezelschappen. In de Tribune veegt hij de vloer aan met de cultuurpolitiek van Paars. ‘Staatssecretaris Van der Ploeg maakt zich niet sterk voor de kunst. Zijn portefeuille is niet meer dan een speeltje.’
• De Turkse moeders uit Deventer hebben gewonnen. Na een jaar van actievoeren kregen ze voor elkaar, dat hun kinderen voortaan met Nederlandse leeftijdsgenootjes naar een gemengde school kunnen. ‘We hebben moeten vechten voor iets waar onze kinderen volgens de wet gewoon recht op hebben.’
• Eind september was Praag het toneel van heftige protesten tegen het IMF en de Wereldbank. Onder de demonstranten bevonden zich tientallen SP’ers. Waarop richt zich hun de kritiek? De tweede aflevering uit de Tribune-serie over globalisering.
• Tien jaar Duitse eenwording is uitgedraaid op een bittere desillusie. Helmut Kohl beloofde vrijheid en welstand aan de Oostduitsers, maar inmiddels voelen velen van hen zich tweederangs burgers.