Dertig jaar Wet Sociale Werkvoorziening:

Een parel zonder glans

Tekst Peter Verschuren Foto Fotopersbureau Widdershoven

‘De parel op de kroon van de sociale zekerheid’. Zo werd in 1969 de Wet Sociale Werkvoorziening gepresenteerd. Inmiddels zijn we ruim dertig jaar verder. De kroon is aardig ingedeukt en de parel heeft haar glans verloren – blijkt uit de ervaringen van SW’ers die gebundeld zijn in het rapport Mensen over de rooie helpen, dat is wat hier gebeurt. ‘Soms wil je jezelf wel onder een auto gooien, dan ben je van alles af.’

Aangepast werk in een beschermde omgeving voor mensen die door een handicap niet aan de bak komen in het ‘vrije bedrijf’. Daarin moet de sociale werkvoorziening voorzien. Om het doel te bereiken, kent Nederland 94 SW-bedrijven waar momenteel ruim 90.000 mensen werken. ‘En waar ze topprestaties leveren,’ benadrukt Jef Kleijnen, voorzitter van de WSW-werkgroep van de SP, die verantwoordelijk is voor het rapport Over de Rooie. ‘WSW’ers leveren volwaardig werk. Waar ik werk, maken we veiligheidsschoenen die voldoen aan alle ISO-normen. De WSW is een onmisbare schakel in de Nederlandse economie als het gaat om toelevering van kleine series die je niet kunt uitbesteden naar lage lonen-landen. Als de WSW morgen ophield te bestaan dan zou de Nederlandse economie in grote problemen komen.’

Waarom een rapport over de ervaringen van werknemers in de sociale werkvoorziening? Kleijnen: ‘In ’95 zijn we gestart als WSW-werkgroep van de SP. Dat was nodig omdat de nieuwe wet die toen aangekondigd werd, echt niet deugde. Nieuwe SW’ers zouden te maken krijgen met een 32-urige werkweek en een loon dat nooit boven de 120 procent van het minimum uit kon komen. We verzamelden meer dan 10.000 rode kaarten hiertegen, die we bij toenmalig minister Melkert van Sociale Zaken thuis door de brievenbus duwden omdat hij ons niet wilde ontvangen. De protesten hadden succes: de nieuwe WSW die in 1998 inging werd bijgesteld. Door de actie hadden we veel contacten gekregen met SW’ers overal in het land. En daardoor krijgen we inmiddels honderden spontane klachten per jaar. Vooral over de werkdruk en het gebrek aan menselijk respect van de leiding. Om écht wat te veranderen moeten we alle klachten bundelen, besloten we eind vorig jaar, en dat moeten we doen voordat de Tweede Kamer de nieuwe WSW evalueert. Vandaar het onderzoek en nu het rapport.’

‘De mensen die aangewezen zijn op de sociale werkvoorziening vormen een vergeten groep. Daarom hebben wij aan het onderzoek meegedaan’

Aan het onderzoek deden 1123 SW’ers mee. Kleijnen spreekt van een ‘buitengewoon hoog’ aantal. ‘Kijk naar de FNV-klachtenweek over arbodiensten. Die was voor alle sectoren en leverde zo’n duizend reacties op. Verder is niet iedere SW’er in staat de enquête in te vullen en ook ben ik uit verschillende plaatsen gebeld dat mensen gewaarschuwd werden niet mee te doen aan het onderzoek. Als je dat bedenkt, zijn ruim 1100 reacties heel veel. Ik had er hooguit 500 verwacht. Dat het er zoveel zijn, is een belangrijk signaal.’

Gertie Debecker is één van de mensen die het formulier invulden. Hij werkt bij DCW-bedrijven in Enschede: ‘Die enquête is een goede zaak om de situatie in de sociale werkvoorziening onder de aandacht te brengen. Het sociale belang van de mensen zit in het gedrang. Bij ons is de laatste jaren de werkdruk verviervoudigd en het aantal mensen gehalveerd. Het gaat maar om één ding: het financiële plan te halen. Wij hebben regelmatig werkoverleg. Maar de dingen die daar genoemd worden, daar gebeurt niets mee. Puur omdat de financiële middelen er niet voor zijn.’

De ouders van Johan van de Hurk uit Oss vulden de enquête voor hun zoon in. Mevrouw Van de Hurk: ‘De mensen die aangewezen zijn op de sociale werkvoorziening vormen een vergeten groep. Daarom hebben wij aan het onderzoek meegedaan. Johan heeft twee jaar op de wachtlijst gestaan. Hij zit nu lekker op zijn plek, en dan verhuist de afdeling naar Cuyk. Daar kan hij niet meer zelf heen, waardoor hij dus een stukje van zijn zelfstandigheid moet inleveren. Ze vergeten te gemakkelijk dat het om een hele zwakke groep gaat, en een groep die net als ieder ander recht heeft op werk.’

Werner Scholle uit Heerlen werkt bij Licom Industriële Dienstverlening. ‘De omgang met mensen is een puinhoop. Je bent een nummer en je krijgt steeds te horen je moet blij zijn dat je werk hebt. Ik ben visueel gehandicapt, maar heb wel allerlei diploma’s. Ik heb van alles gedaan, complete zonnenhemels gebouwd, maar ik zit nu in de kunstofassemblage op een afdeling waar 70 procent verstandelijk gehandicapten werken en ik kom geen stap verder. Ze luisteren niet naar de mensen en ze kijken niet naar wat je kunt. Dat is heel demotiverend.’

‘SW’ers moeten in alle opzichten als volwaardig beschouwd worden. Dáár zit de kern van de zaak’

De uitkomsten van het onderzoek tonen volgens Kleijnen onweerlegbaar aan dat de noodzakelijke beschutting van de WSW-werkplek in al haar voegen kraakt. ‘Over de werkleiding, de werkdruk en de omstandigheden waaronder men moet werken, is de meerderheid van de ondervraagden ontevreden. Bijna de helft vindt dat er onvoldoende rekening wordt gehouden met hun handicap. En vooral onthullend is de lijst met honderden concrete klachten. Natuurlijk, veel SW’ers werken met groot plezier. Maar de groep die erg ontevreden is, is veel en veel te groot.’

Het rapport eindigt met aanbevelingen voor de landelijke en plaatselijke politiek. Kleijnen noemt er een aantal. ‘Er moet eindelijk werk gemaakt worden van de loonharmonisatie binnen de SW-bedrijven. Je hebt SW’ers die intern doorstromen naar functies waar ook niet-SW’ers zitten. In de logistiek, de verkoop, controletaken. Ik ken er die ergonoom zijn of arbo-coördinator. Ze doen precies hetzelfde werk als niet-SW’ers, maar ze verdienen honderden guldens per maand minder. Verder moet de werkdruk absoluut omlaag. Je kunt zeggen: maar iets meer dan de helft van de mensen klaagt over de werkdruk, dus het valt wel mee. Onzin. We hebben het over de sociále werkvoorzieningen. Daar is één klacht over de werkdruk in feite al te veel.

Ook moet de budgetfinanciering losgelaten worden. Een hoop SW-bedrijven zit in de rode cijfers. Daar moeten de gemeenten dus bijpassen. En die gaan dus altijd moeilijk doen en de bedrijven onder druk zetten om financieel beter te scoren. Die druk wordt vervolgens overgebracht op de SW’ers. Wat ook moet gebeuren, is dat de bedrijven zich aanleren de mogelijkheden van de mensen goed in kaart te brengen. Wat willen de mensen en wat kunnen ze? Vervolgens moeten ze daar werk bij zoeken. In SW-bedrijven in Limburg hebben ze nu profielschetsen waarin weinig méér staat dan dat je Limburger bent en katholiek, en dat je graag een potje bier drinkt. Met echte aandacht en met gerichte opleiding en begeleiding kunnen SW’ers heel erg veel. Daarvan zijn genoeg voorbeelden. Maar helaas zijn er ook veel situaties waarin die aandacht compleet ontbreekt, of juist negatief is. We hebben veel klachten gekregen over intimidatie. Hoe er soms met mensen omgegaan wordt, dat is bij de beesten af. De WSW is voor de meeste mensen het eindstation. De mensen beseffen dat ook, en zijn dus heel gemakkelijk bang te maken en op te jagen.. Om dat te veranderen, moet er werkleiding komen die niet alleen aan het bedrijfsmatige denkt, maar vooral ook aan het sociale. SW’ers moeten in alle opzichten als volwaardig beschouwd worden. Dáár zit de kern van de zaak.’

Krachtig signaal De plaatselijke SP-afdelingen verspreidden in november ’99 enquêteformulieren bij ruim de helft van de 94 SW-bedrijven in Nederland. Ook konden mensen gedurende vier dagen bellen met de WSW-klachtenlijn. In totaal kwamen er 987 enquêteformulieren terug en namen 136 mensen telefonisch contact op. Van de reageerders geeft een duidelijke meerderheid van 58 procent aan niet tevreden te zijn met de omstandigheden waaronder gewerkt wordt. Veel genoemde klachten zijn de hoge werkdruk, het slechte onderhoud van de gebouwen, de autoritaire leiding en het ontbreken van noodzakelijke aanpassingen aan de handicap. Op de vraag of er op het werk voldoende rekening gehouden wordt met de handicap, antwoordt 47 procent ‘ja’ en 45 procent ‘nee’. De werkdruk wordt door 51 procent van de ondervraagden als te hoog ervaren. Slechts twee procent vindt dat er nog wel een schepje bovenop kan. Niet minder dan 73 procent van de mensen is van mening dat de werkdruk de afgelopen jaren is toegenomen. Tevreden over de manier van leidinggeven is 37 procent van de deelnemers aan de enquête. De meerderheid (57 procent) is dat niet. Veel genoemde klachten zijn ‘slecht’, ‘autoritair’, ‘geen respect voor de werknemer’ en ‘slechte communicatie’. Het rapport concludeert dat mensen met negatieve werkervaringen wellicht bovengemiddeld vertegenwoordigd zijn onder de degenen die meegedaan hebben. ‘We pretenderen niet dat de uitkomsten representatief zijn voor alle SW’ers. Wel concluderen we dat ons onderzoek een krachtig signaal is dat grote groepen SW’ers onvrede hebben met de ontwikkelingen die ze meemaken op hun werk.’

Zie ook:

Het rapport ‘Mensen over de rooie helpen, dat is wat hier gebeurt’ staat integraal op de site

Inhoud

• Nieuws: Het Binnenhof / Aktie / Bulletin Board
• Zwarte en witte scholen De aanpak van Karin Adelmund is zwaar onvoldoende.
• Column Jan Marijnissen: Een stap terug…
• ‘Jorritsma, Shell en Esso zijn nog lang niet van ons af’ Half maart praat de Kamer over de gasboringen in de Biesbosch.
• Burny Bos interview. ‘Er wordt niet voldoende onderkend wat televisie voor kinderen betekent. Nog sterker, niemand maakt zich er druk over.’
• Andermans geld uitgeven is in Gelderland tot kunst verheven. Miljoenen stromen via NUON, Vitesse, Gelredome en GOM richting Bodemloze put.
• Onder grote belangstelling vierde Ons Medisch Centrum in Oss het 25-jarig bestaan.